Wie krijgt het kapitaal van uw levensverzekering?

Wie een levensverzekering afsluit, moet een begunstigde aanduiden, aan wie het kapitaal wordt uitgekeerd aan het einde van het contract. Dat lijkt eenvoudig, maar de keuze van de begunstigingsclausule kan belangrijke consequenties hebben.

Wie een levensverzekering afsluit, moet in het contract een of meer begunstigden aanduiden. Dat geldt zowel voor individuele levensverzekeringen als groepsverzekeringen als Tak 21- en Tak 23-verzekeringen. De verzekeringsnemer kan de begunstigde vrij kiezen. De begunstigde bij leven krijgt het kapitaal uitbetaald als de verzekerde nog in leven is op de einddatum van het contract; de begunstigde bij overlijden ontvangt het kapitaal als hij daarvoor overlijdt. Na het overlijden van de verzekerde komt het kapitaal – de zogenoemde prestatie – in principe niet in de nalatenschap terecht. Eventuele schuldeisers kunnen er dus geen aanspraak op maken. De begunstigde krijgt het overlijdenskapitaal rechtstreeks van de verzekeraar. Het kapitaal bij overlijden kan gelijk zijn aan de reserve van het contract, maar het is ook mogelijk om een hoger kapitaal te verzekeren.

Standaardclausules

Om de begunstigde aan te duiden, wordt vaak gebruik gemaakt van standaardclausules zoals „mijn echtgenoot, bij gebreke de kinderen, bij gebreke de wettelijke erfgenamen”. Een plaatsvervangende begunstigde kan het kapitaal alleen krijgen als de oorspronkelijke begunstigde op het moment van de uitkering is overleden. De verzekeringsnemer kan de begunstigde aanduiden met zijn naam, bijvoorbeeld „Jan Peeters”. Of hij kan opteren voor een generieke aanduiding zoals „mijn echtgenoot”, „mijn kinderen” of „mijn broers en zussen”. Als de begunstigde met zijn naam wordt aangeduid, wordt het verzekerde overlijdenskapitaal altijd uitgekeerd aan die persoon. Een speciaal geval doet zich voor als de begunstigde de „echtgenoot” van de verzekeringsnemer is. Na een eventuele echtscheiding wordt de begunstiging dan automatisch herroepen.
 
Generieke aanduiding of begunstigde op naam

Bij een generieke aanduiding wordt met het oog op de uitkering van de prestatie nagegaan wie in aanmerking komt om het kapitaal te krijgen. Als het kapitaal toekomt aan „mijn kinderen” en een van hen is overleden, treden zijn of haar kinderen in de plaats van de overledene. Dat is niet mogelijk als de verzekeringsnemer de kinderen heeft aangeduid met hun naam, tenzij in de begunstigingsclausule expliciet in de plaatsvervulling zou worden voorzien. Wie zijn kinderen aanduidt met hun naam, mag niet vergeten de kinderen die daarna worden geboren, aan de clausule toe te voegen. Bij een begunstiging aan zowel de echtgenoot als de kinderen – generiek of op naam – komt de ene helft gewoonlijk toe aan de echtgenoot en de andere aan de kinderen. In de begunstigingsclausule kan wel worden afgeweken van die gelijke verdeling.

Wettelijke erfgenamen of nalatenschap

Als de verzekeringsnemer opteert voor de clausule „mijn wettelijke erfgenamen”, wordt het kapitaal na zijn overlijden uitgekeerd aan de personen die volgens het Burgerlijk Wetboek de erfgenamen zijn. De wettelijke erfgenamen ontvangen dan ieder een gelijk deel van het kapitaal in volle eigendom. Als er bijvoorbeeld een echtgenoot en twee kinderen zijn, krijgen ze ieder een derde van het verzekerde kapitaal. In de begunstigingsclausule kan de verzekeringsnemer wel afwijken van die gelijke verdeling. Als de verzekeringsnemer daarentegen kiest voor de formulering „mijn nalatenschap”, valt de prestatie na zijn overlijden wel in de nalatenschap. Eventuele schuldeisers kunnen er in dat geval wel aanspraak op maken. Bovendien worden dan op de prestatie de regels van het wettelijk erfrecht toegepast, wat aanleiding kan geven tot een opsplitsing van het kapitaal in een vruchtgebruik en een naakte eigendom. Als de verzekerde bijvoorbeeld een echtgenoot en twee kinderen heeft, verkrijgt de echtgenoot het vruchtgebruik van het kapitaal en ieder kind de helft van de naakte eigendom. De overlevende echtgenoot beschikt dan alleen over de opbrengsten van de prestatie, want hij kan het kapitaal zelf niet opvragen. De kinderen erven bij het overlijden van de langstlevende ouder het vruchtgebruik vrij van successierechten en beschikken vanaf dat moment in volle eigendom over het kapitaal.

Verzekeringscontract of testament?

Bij de uitkering van de prestatie aan de nalatenschap wordt altijd rekening gehouden met de akte van bekendheid die de notaris opstelt na het overlijden. Die akte vermeldt of het wettelijk erfrecht van toepassing is, of dat ervan wordt afgeweken in een testament. De begunstigde van het testament – de legataris – krijgt het kapitaal. Als het testament afwijkt van de begunstigingsclausule in het contract, wordt nagegaan welk van beide documenten – de verzekering of het testament – het recentst is. Als de verzekeringsmaatschappij niet op de hoogte is van het bestaan van een testament dat afwijkt van de begunstigingsclausule bij overlijden, keert ze de prestatie te goeder trouw uit aan de begunstigde in het contract. De legataris van het testament moet zijn kapitaal dan opeisen van die persoon, wat een moeilijke en lange procedure kan worden. Het is dus heel wat eenvoudiger dat de verzekeringsnemer aan de verzekeraar meldt dat hij een andere begunstigde wil aanduiden dan dat te doen via een testament.

Let op voor reservataire erfgenamen

Een levensverzekering is vanwege de aanduiding van een begunstigde het perfecte alternatief voor een testament of een schenking. Maar een levensverzekering met een spaarreserve mag niet worden gebruikt om eventuele reservataire erfgenamen – de echtgenoot, kinderen en ouders – buitenspel te zetten. Zelfs al komt de uitkering van de prestatie aan de begunstigde niet terecht in de nalatenschap, toch moet met het uitgekeerde kapitaal rekening worden gehouden bij de berekening van de fictieve massa. De fictieve massa dient als basis om de wettelijke reserves te berekenen. De reservataire erfgenaam kan naar de rechtbank stappen om een inkorting te eisen, als hij zijn gewaarborgde erfdeel niet heeft gekregen door een levensverzekering. De verzekeringsmakelaar en de verzekeraar hebben de belangrijke opdracht om hun cliënten attent te maken op de mogelijke consequenties van begunstigingsclausules. Wie een levensverzekeringscontract afsluit, kan dan zorgvuldig bepalen aan wie hij het overlijdenskapitaal wil overmaken. 

„Mijn wettelijke erfgenamen” wordt „mijn nalatenschap”

Als een verzekeringsnemer op zijn hoofd een levensverzekering afsluit, waarin hij „mijn wettelijke erfgenamen” aanduidt als de begunstigden bij zijn overlijden, zou die clausule volgens een wetsvoorstel automatisch worden gewijzigd in „mijn nalatenschap”. Dat wetsvoorstel werd al aangenomen in de Senaat, maar het is nog in bespreking in de Kamer. Op die manier zou bij de aanduiding van de nalatenschap steeds rekening worden gehouden met eventuele testamentaire beschikkingen. We verduidelijken de gevolgen van die wetswijziging met een voorbeeld. Een alleenstaande vrouw heeft dertig jaar geleden een levensverzekering met een belangrijk overlijdenskapitaal afgesloten, met als begunstigde bij overlijden „mijn wettelijke erfgenamen”. De laatste jaren van haar leven wordt ze verzorgd door haar buurvrouw. Ze maakt een testament op, waarin ze haar hele vermogen overmaakt aan die persoon. Op het ogenblik dat de vrouw overlijdt, is nog een neef van haar in leven, met wie ze al jarenlang geen contact meer heeft. Normaal gezien zou de prestatie van de levensverzekering worden uitgekeerd aan de neef, omdat hij de enige wettelijke erfgenaam is. Maar als de begunstigingsclausule „mijn wettelijke erfgenamen” wettelijk wordt veranderd in „mijn nalatenschap”, wordt er wel rekening mee gehouden dat het testament afwijkt van het wettelijk erfrecht. Dat betekent dat de buurvrouw ook de prestatie krijgt. Dankzij de nieuwe wet is een erflater die een testament maakt er nu zeker van dat zijn wilsbeschikking wordt gerespecteerd. Het vermijdt eindeloze discussies bij erfenissen. Deze nieuwe regel geldt voor alle levensverzekeringen.